مشاهدات

Ahlakın Psikolojisi son yıllarda psikolojide yükselmekte olan alanlardan bir tanesi. Türkçede ne yazık ki konuyla ilgili materyal sayısı oldukça sınırlı. Konu hakkında mevcut olan bu sınırlı sayıdaki kitaplardan bir tanesi de İstanbul Üniversitesi hocalarından Sevim Cesur’un yazdığı Ahlakın Sosyal Psikolojisi. Kitap Pales Yayınlarından 2018 yılında basılmış, tazece bir kitap. 

Kitap 14 bölümden oluşup her bölümde belirli bir akım ya da kişinin ahlak hakkındaki önerilerini, düşüncelerini ele alıyor. Kitabın ahlak psikolojisinde dünyada varılan yeri gösterme noktasında Türkiye psikoloji literatüründe önemli bir başlangıç olduğunu söyleyebiliriz. Kitabın dili genel olarak sade ve anlaşılır olmakla birlikte alan dışı bir insanın anlamakta zorlanabileceği söylenebilir. Kitapta sık sık kitap ve filmlerden çeşitli dipnotlarla bahsedilen konular hakkında örneklendirmeler yapılıyor. Kitabın hedef kitlesinin okula yeni başlamış psikoloji öğrencileri olduğu söylenebilir. 

İlk bölüm psikanalitik kuramın ahlak anlayışı hakkında. Bu bölümde genel olarak psikanalitik teoriden ve ahlakla ilintili kısımlarından söz ediliyor. İkinci bölüm bilişsel gelişimsel başlığı taşıyor ve Piaget ile Kohlberg’in düşünceleri üzerinde duruyor. Teorilerini dün de bugün de ilgi çekici bulmadığımı söyleyebilirim. Bununla birlikte Kohlberg’in kişiliğine dair anlatılanları daha önce başka bir yerde okumadığım için ilginç buldum. Kitap Gilligan’ın düşünceleri ve Kohlberg’e yaptığı eleştirilerin ardından Rest’in Yeni Kohlbergci yaklaşımını anlatarak devam ediyor. Sonrasında adını hep duyduğumuz ama doğru dürüst anlatılmayan Turiel’in Alan Kuramından bahsediliyor. 

Üçüncü bölüm Sosyal Bilişsel Öğrenme başlığını taşıyor ve ilk olarak insandışılaştırma gibi süreçlerle de ilgilenen Bandura’nın Sosyal Öğrenme Kuramı anlatılıyor. Burada Bandura bağlamında ahlaki uzaklaşma süreçleri uzunca ele alınıyor. 

Dördüncü bölüm günümüzde epey ünlü olan Haidt’in Ahlaki Temellerinin temelini oluşturan antropolojik kuramlarla devam ediyor. Kitabın en eğlenceli bölümü burası bence burası. Burada Schweder ve Fiske’in kuramları anlatılıyor. Bildiğim kadarıyla ikisi de üniversiteden Haidt’in hocaları. İki teori de sosyal bilimlerin gelişimi anlamında oldukça büyük öneme sahipler. Schweder Batı dışı toplumları da dikkate alarak ahlak alanında önemli açılımlarda bulunuyor, kültürel psikolojide önemli bir isim. Fiske’in teorisi de birçok sosyal bilimsel disiplinin birikimlerinden yararlanarak insanlar arası sosyal ilişkilerin modlarını ortaya koymayı deniyor. 

Kitabın beşinci bölümü Haidt’in teorisi hakkında. Haidt’in teorisi eleştirilerden azade olmasa da bugün epeyce ünlü ve anaakımlaşma eğilimi içinde. Haidt’in birkaç temel tezi ve bunların üzerine oturttuğu ilginç bir ahlak psikolojisi tezi var. Tedx’teki konuşmasından da izlenebilir düşünceleri genel olarak. 

Kitabın altıncı bölümü evrimsel psikolojinin ahlaka yaklaşımı ile ilgili. Evrimsel psikoloji, özellikle de sosyobiyolojinin reyisi Wilson Haidt’i en çok etkileyen isimler arasında. Aslında daha önceleri Darwin tarafından da öne sürülmüş olan fakat çokça kabul görmemiş olan gruplar arası evrim tezinin savunucuları arasında. Önde geleni. Bu bölümde de evrimsel psikoloji bağlamında Wilson ve de Waal gibi kimselerin yaptıkları kimi çalışmaların sonuçlarından bahsediliyor. 

Kitabın son bölümü postmodern yaklaşımlara ayrılmış. Son bölümü yabancıladığımı söyleyebilirim. Daha önce postmodern yaklaşımlara ilgi duymamış olmam sebebiyle olsa gerek bu son bölümü anlamadım. 

Kitap bir başlangıç olarak güzel fakat Haidt’in ya da Wilson’un anlatım tarzıyla karşılaştırılamaz. Ders kitabı ya da tez/makale üslubu fazla belirgin çoğu kısımda. Bunun haricinde fihristte sorunlar var, bölümler ve altbölümlenmeler tam belli olmuyor. Kİtap içinde bazı yazım hataları ve sorunlu cümleler mevcut. Fakat oldukça az sayıda. Kitabın sonraki çalışmalar için bir temel teşkil edeceği ve Türkiye’de ahlak psikolojisine yönelik ilgiyi artıracağı umuduyla.